بمناسبت صد و سیُ و دومین سالگرد تولّد دکترمحمّد مصدّق «زندگینامۀ دکترمحمّد مصدّق» (110 )
● رئیس- دو پیشنهادى رسیده است از طرف آقاى صاحبدیوانى و آقاى قبادیان كه هر دو قرائت میشود (پیشنهاد آقاى صاحبدیوان به شرح زیر قرائت شد) ریاست محترم مجلس شورای ملى: پیشنهاد میكنم ماده واحده به طریق ذیل اصلاح شود:
ماده واحده- املاك و مستغلات اعلیحضرت رضا شاه كبیر فقید كه مطابق فرمان همایونى مورخه ۲۰ شهریور ماه ۱۳۲۰ به دولت واگذار شده بود (به استثناء اراضى كه در آنها كارخانه تأسیس شده نو ابنیه و ساختمانهای توابع آنها و همچنین املاك و مستغلات كه به موجب حكم دادگاههاى مربوط به استناد قانون املاك واگذارى مصوب خرداد ۱۳۲۱ ملك اشخاص شناخته شده و یا منبعد بشود) از این تاریخ مجدداً به ملكیت اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوى برمیگردد. این واگذارى در مورد املاك و مستغلاتى كه تا این تاریخ ملك قطعى دولت شناخته شده فوراً و در مورد بقیه بلافاصله پس از صدور حكم قطعى دادگاههاى مربوط بر له دولت نسبت به هر یك از آنها انجام خواهد گرفت. براى استفاده مجانى از ابنیههایى كه مورد استفاده قطعى ادارات دولتى است ترتیب خاصى بین نماینده صاحب اختیار از طرف اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوى و ادارات دولتى داده خواهد شد.
● صاحبدیوانى- اجازه میفرمایید؟
● رئیس- صبر كنید پیشنهاد دیگرى كه مشابه این پیشنهاد هست قرائت بشود. (به شرح ذیل قرائت شد) اینجانب پیشنهاد میكنم كلمه وقف حذف شود نوشته شود املاك واگذارى مجدداً به شخص اعلیحضرت همایونى واگذار شود و هر طور كه خودشان صلاح بدانند بهره املاك مذكور را به مصرف خیریه و غیره برسانند.
● رئیس- این دو پیشنهاد وارد نیست براى این كه تمایل اعلیحضرت همین است كه این املاك وقف بشود و از مطامع اشخاص و دستبرد حوادث مصون بماند.
● قبادیان- اجازه بفرمایید بنده توضیح بدهم این لایحه مربوط به املاك خود بنده است من خودم مال خودم را میخواهم به شاه بدهم اجازه بدهید توضیح بدهم. رأى میگیرید یا نمیگیرید بنده توضیح خودم را عرض كنم.
● رئیس- خیلى خوب بفرمایید ولى به این پیشنهاد رأى گرفته نمیشود.
● قبادیان- خواهش میكنم آقایان به اندازه ۵ دقیقه توجه به عرایض بنده بفرمایند زیاد هم وقت آقایان را نمیگیرم و نمیخواهم مطالبى بر علیه این لایحه تقدیمى دولت عرض كرده باشم. همه آقایان شاید شنیدهاند روز اولى كه لایحه املاك واگذارى به مجلس تقدیم شد بنده به كلى سكوت كردم و جزء مخالف و موافق هم اسمنویسى نكردم زیرا بنده به شخص اعلیحضرت همایونى همیشه معتقد هستم و ایشان را مردى خیرخواه گذشته از مقام سلطنت و موقعیت خاصى كه در دل ملت ایران دارند من شاه را به منزله پدر خود میدانم و حاضر هستم تمام هستى خود را در راه ایشان صرف كنم زیرا شایسته این هست و ملت ایران به طریق خوبى شخص اعلحضرت را كاملاً شناخته است. تمامى هستى و املاك از نقد و جنس هر چه داشت همه را صرف امورات خیریه كرد، بنابراین چون دیگران هم توضییح دارند بنده راجع به این قسمت چیزى عرض نمیكنم. فقط دو مطلب را بنده عرض میكنم. یكى این كه این لایحه كه دولت آورده و تقدیم به مجلس كرد. از طرف جناب آقاى وزیر دارایى و جناب آقاى ساعد، البته لایحه بسیار مفیدى است زیرا در ظرف ۲۰ سال یك عده از مباشرین اعلیحضرت فقید شاید به یك لیت لعل زندگى و هستى مردم را به باد فنا دادند واز راه و ناحیه مأمورین تولید یك نگرانیها بزرگى براى پادشاه فقید كردند. خدا شاهد است اغلب اوقات كه املاك مردم را به رایگان از دست مردم میگرفتند بنده اطلاع دارم كه تقصیر شخص اعلیحضرت فقید نبود بلكه تقصیر مأمورینى بود كه در محل این اعمال را انجام میدادند. بنده مدتها در زندان زندگى كردم و خانوادهام هم تبعید شد به خراسان قسمتى از املاك بجنورد و سرخس عوض املاك واگذارى بنده به بنده واگذار شد (صحیح است) بعد از چهار سال شاید جناب آقاى امیرتیمور مطلع هستند و جناب آقاى دكتر اقبال وزیر محترم كشور هم ممكن است اطلاع داشته باشد چون ایشان هم مدتى در خراسان بودند. جناب آقاى وزیر دارایى هم قبل از این كه وزیر دارایى بشوند از قضیه املاك ما مستحضرند همان موقع بعد از چهار سال املاك بجنورد ما را تصرف كردند یعنى پادشاه سابق تصرف كرد و دوباره خانواده بنده را فرستادند به قسمت جنوب قسمت قشقاییها در قسمت جنوب فراشبند و در قسمت فیروزآباد، چند آبادى به ما واگذار كردند در واقعه شهریور ۱۳۲۰ خوانین قشقایى كه برگشت كردند املاك خودشان را تصرف كردند و این املاكى هم كه از طرف دولت به بنده واگذار شده بود این املاك را هم بردند، املاك بنده و خانواده بنده هم در تصرف دولت ماند دیگران املاكى را كه دولت عوضى بهشان واگذار كرده بود بردند و گرفته و املاكى را كه دولت از آنها گرفته بود آنها را هم تصرف كردند و هزار نوع انقلاب و حوادث در این كشور رخ داد و اقداماتى كردند بنده نمیگویم شاید حق داشتند چون املاك شخصیشان بوده است ازشان گرفتند بودند. صدها سال در تصرف خودشان و آبا اجدادشان بودهاست رفتهاند املاك خودشان را تصرف كرده اند ولى املاكی كه بنده داشتم و این حق را داشتم ۵۰۰ سال سابقه داشتم در داشتن این املاك و ایلى مثل كلهر كه دویست هزار نفر جمعیت دارد روى همین املاك زندگانى كردهاند. معهذا بنده مطیع قانون و مقررات كشور بودم در مقابل همان كردستانى كه ادعاى استقلال میكرد آن اتحادیه قوى را من در غرب بر علیه آنها تشكیل دادم (صفوى- آقا كردستان نمی كرد تقاضاى چند نفر خائن بود كردستان خودش نكرد) (اردلان- كردستان را نفرمایید) آقاى قبادیان فرمایش خودتان را اصلاح كنید) بنده خودم آقاى اردلان رفتم عملاً ثابت كردم تو اینجا حرف میزدى بنده آنجا رفتم سى هزار نفر را تجهیز كردم جنابعالى میآیید اینجا پشت تریبون یك حرفى میزنى البته بنده كرد هستم ولى یك كردى كه همیشه ایران را دوست داشته و كرد را خالصترین نژاد ایرانى میدانم (احسنت) خلاصه بنده با این كه قدرت داشتم معهذا نسبت به یك نفر از مأمورین وزارت دارایى كه در اداره املاك بودند تخطى نكردم و یك نفر را بر املاك آباء و اجدادى ۵۰۰ ساله خودم نفرستادم. د رحدود ۲۱۵ پارچه املاك و آبادىهاى ما را در زمان پادشاه فقید بردند و دیگر این كه مأمورین به عناوین مختلف یك راپورتهایى گزارشهایى به عرض اعلیحضرت میرسانیدند و بالاخره هم این املاك در تصرف دولت در تصرف اداره املاك واگذارى در آمد. شكایات ما در دادگاهها بدوى از طرف خورده مالكین پسرهاى مرحوم والى پشت كوه كه آنها هم داراى یك قسمت از املاك بودند مطرح شد و حكم به نفع ما داد شد. یك قسمت هم تجدید نظر خواسته شدهاست كه بعداً به دادگاه تجدید نظر واگذار شده و هنوز مراحلش را طى نكرده است. اخیراً ۹۵ پارچه آبادى ما را در این موقعى كه این لایحه را جنابعالى تقدیم كردید به مجلس شوراى ملى دادگاه تجدید نظر با این كه حكم را بر له ما صادر كرده بود حكم را به من زد و بر علیه ما حكم داد. صد و پنج پارچه آبادى در ایوان و سومار را به اسم خالصهجات دولتى داد در صورتی كه بنده در آنجا استدلال كرده بودم كه دولت در ایوان و سومار خالصهجات نداشته و ندارند. ما دو مدرك داریم یكى در دوره نادر شاه است یك دفتر مخصوصى است كه تمام خالصهجات دولتى در آنجا قید شدهاست و یكى هم در دوره ناصرالدین شاه. شما به این دو دفتر مراجعه كنید ببینید كه اسمى از ایوان و سومار به عنوان خالصه در آنجا ذكر شده. اگر ذكر شده بنده چندین دفعه گفتهام كه استرداد میكنم دادخواست خودم را و از جنابعالى هم آقاى وزیر دارایى هیچ گلهاى ندارم زیرا برخلاف قولت با من رفتار كردى یادت هست كه در آنجا كه خدمتت رسیدم و با حضرتعالى درد دل میكردم راجع به زندگانى گسیخته یك ایل و میگفتید كه این یك وزیر دارایى مقتدر با انصافى میخواهد. متأسفانه دولت آقاى ساعد و جنابعالى آمدهاید و لایحه املاك واگذارى را تقدیم مجلس كردهاید بنده. آقا معتقد نیستم كه اینها را وقف كنید براى این كه وقف كه شد حق مردم از بین میرود این املاك مال مردم است شما میخواهید این را به وقف بدهید من موافق با این سازمان نیستم كه یك عدهاى مثل املاك واگذارى اینها را بخورند و بچاپند ولى معتقد به شخص اعلیحضرت همایونى هستم و صریح و ساده میگویم بنده حاضر هستم تمام هستى و دارایى خودم را به شخص اعلیحضرت همایونى واگذار كنم و اگر گرسنه ماندم عارم نمیآید پادشاه مملكت است میروم حضورش عرض میكنم كه زندگى من مختل است به من كمك كنید. شاه مملكت هم از مال خودم و یا از مال خودش به من كمك میكند براى سرفرازى است ولى سازمان دیگر ممكن است كه مال من و دویست هزار جمعیت كلهر را بگیرد و حقوق را به من بدهد بنابراین بنده پیشنهاد كردم كه وقف حذف بشود، شما كه نمایندگان ملت هستید اگر رأى به این پیشنهاد ندهید حق مسلم مرا از من سلب كردهاید و یك توهین خیلى بزرگى هم به پادشاه خیرخواه خودتان كردهاید و خواستهاید در واقع مال مردم را به زور به وقف بدهید.
● دهقان- آقا بنده مخالفم.
● قبادیان- آنچه را هم كه بنده گفتم مربوط به كردستان نبود مربوط بود به پیشهورى و اتباع بود. و الّا هیچ كردى جز استقلال ایران منظور دیگرى ندارد (احسنت)
● دهقان- اجاره بدهید كه مخالف هم نظرش را بدهد ولى رأى نگیرید.
● رئیس- وقتى رأى نمیگیریم دیگر توضیحى ندارد چه توضیحى میخواهید بدهید به پیشنهادى كه رأى گرفته نمیشود؟ پیشنهاد آقاى یمین اسفندیارى قرائت میشود (به شرح زیر قرائت شد) پیشنهاد میكنم املاكى كه طبق احكام قطعى دادگاهها به ملك اشخاص واگذار شده باید به قیمت تاریخ تحویل ارزیابى شود و ما بهالتفاوتى كه اعلیحضرت فقید پرداختهاند به اضافه اجرت…
● رئیس- آقاى یمیناسفندیارى.
● یمیناسفندیارى- این را بنده اصلاح كردهام اجازه بفرمایید انسان آقا اگر بخواهد اینجا یك مطلبى را بگوید باید شبیخون بزند تا این كه موفق بشود كه اسمش را بنویسد و بعد یك مطلبى را اظهار بكند. ما امروز ساعت ۷ آمدیم اینجا و متأسفانه نتوانستیم آقاى امامى را قانع كنیم براى این كه یك توضیحاتى راجع به این قسمت املاك داده باشیم كه هم مفید به حال سازمان شاهنشاهى خدمات اجتماعى باشد و هم این كه خوب براى آقاى مكى روشن شود كه آقاى مكى اظهار میكنند به این كه یك املاكى را از مال مردم گرفتهاند این طور هم باین سادگى كه ایشان میگویند نیست املاك پول داده شده و خریدارى شده و این املاك ترقى كرده و بعد هم به موجب یك احكامى یك اشخاص قلدرى یك اشخاص گردن كلفتى یك اشخاص قوى كه همه جور براى آنها وسیله فراهم بوده است از این املاك استفاده كردند و این املاك را هم بر املاك دیگرشان گذاشته اند و ابداً نم پس نمیدهند به مردم نه به خزینه دولت و نه به هیچكس (سزاوار- نه به ما) نه به آقاى سزاوار- وكیل دادگسترى (سزاوار- بنده كه اهل مازندران نیستم) آقا چرا نمیگذارید حرفم را بزنم (سزاوار- ایشان یك حرفى زدند بنده نقل قول كردم). بسیار خوب از ایشان معذرت میخواهم و از شما هم خواهش میكنم ببخشید. عرض كنم ضعفا و فقرا و بدبختانى كه نه از جایى اطلاع دارند و نه این كه پولى داشتهاند ونه از قانون اطلاعى دارند نه وسیلهاى براى آنها فراهم بوده حق آنها داده نشده ولى آقایان امیراسعد و سردار اقتدار دو اولاد بلافصل سپهسالار مرحوم كه خدمات سپهسالار چه اجتماعى چه سیاسى و چه ملى در ایران هیچ وقت فراموش نمیشود (صحیح است) و در خانهاش همیشه به روى همه باز بوده. این آقایان ۲۵۰ پارچه ملك دارند و ابداً هم حاضر نیستند كه براى هیچ مؤسسهاى یك دینار خرج بكنند اینها متجاوز از ۲۵۰ پارچه ملك همین آقایانی كه جنابعالى شكلشان را ندیدهاید و بنده هم بهر دوشان اخلاص دارم و هیچ غرضى هم ندارم ولى بدبختانه طورى سوء استفاده میكنند از این وضعیت كه هیچ در نظر ندارند دراین سیستمى كه دارند یك تعدیلى كرده باشند و اینها همین طور ملكها را روی هم میگذارند و حتى اولاد خودشان هم كه الان به وضع بدى زندگى میكنند و شاید در نهایت فشار و زحمت هستند به آنها هم مساعدتى نمیكنند حالا بنده این پیشنهاد را كه اینجا تقدیم كردم اصلاح كردهام به این ترتیب پیشنهاد میكنم این تبصره به ماده واحده اضافه شود.
املاكى كه طبق احكام قطعى دادگاه به ملك اشخاص واگذار شدهاست به قیمت تاریخ تحویل ارزیابى شود و مابهالتفاوت قیمت خرید و ارزیابى تشخیص و نصف این مبلغ در مدت سه سال به صندوق سازمان شاهنشاهى خدمات اجتماعى تأدیه شود. این آقایان مفت این املاك را بردند. این اشخاصى كه فریاد میكردند به این كه رضا شاه مال ما را برد همین اشخاص در سایه همان رضا شاه استفاده ملكهایى كه هیچ قیمت نداشت و این املاك به این ترتیب به قیمتهاى زیادى رسید و اینها این املاك را به ثمن بخسى از دست دولت درآوردند و امروز هم هیچ درصدد این نیستند كه به مؤسسهاى كمك بكنند و به خیریهاى چیزى بدهند در صورتی كه الان در شیراز مىبینیم كه مثل آقاى نمازى و آقاى فاطمى شیرازى این همه مخارج میكنند و این همه به شیراز خدمت میكنند و این آقایان از این املاكى كه به این قیمت با نهایت سهولت بردند هیچ كمكى و مساعدتى نمیکنند (جمعى از نمایندگان- اسم ببرید) عرض كردم امیراسعد و سردار اقتدار و اعوان و انصارشان. حالا بنده تمنى میكنم كه آقاى وزیر دارایى و آقاى مخبر كمیسیون نسبت به این پیشنهاد موافقت بفرمایند كه هم به آنها تحمیلى نشده و هم از طرف دیگر این املاكی كه به این صورت از چنگ دولت درآوردهاند یك مساعدت و كمكى هم به این سازمان شاهنشاهى كه خدمات و كمكهایش براى همه روشن است و همه آنهایى كه تماس دارند با سازمان خدمات اجتماعى شاهنشاهى و آنهایى كه در محلهاى خودشان مىبینند و اطلاع و بصیرت دارند میدانندكه این سازمان وجودش در كشور فوقالعاده نافع است و از هر جهت میتواند خدمتى به این كشور كرده باشد.
● رئیس- آقاى سزاوار.
● مخبر- بنده راجع به این موضوع املاك واگذارى…
….
● رئیس- رأى گرفته میشود به پیشنهاد آقاى اسلامى آقایانى كه موافقند قیام كنند (بعضى برخاستند) قابل توجه نشد. پیشنهاد دیگرى قرائت میشود. (پیشنهاد آقاى حائرىزاده به شرح زیر قرائت شد) پیشنهاد مینمایم ماده واحده به طریق زیر اصلاح شود.
ماده واحده- كلیه املاك و مستغلاتى كه در تصرف دولت است اعم از خالصه قدیم یا املاك واگذارى و از نظر حاكمیت مورد حاجت نباشد بین كسانى كه داوطلب اداره و آباده باشند تقسیم میشود
● رئیس- این توضیح ندارد این خوب است كه بین بنده و عموم آقایان نمایندگان تقسیم شود بنده هم مدعى آبادى هستم.
● حائرىزاده- توضیح دارد اجازه بفرمایید
● رئیس- توضیحى ندارد اجازه بفرمایید ماده آئیننامه قرائت شود. (ماده ۱۲۰ به شرح زیر قرائت شد)
ماده ۱۲۰- نمایندگان حق دارند نسبت به هر یك از موارد اصلاحاتى پیشنهاد نمایند مشروط بر این كه آن پیشنهاد كاملاً مربوط به موضوع لایحه باشد. كلیه اصلاحاتى كه از طرف یك یا چند نفر از نمایندگان پیشنهاد میشود باید كتبى باشد و مادهاى را كه اصلاح پیشنهادى مربوط به آن است تصریح نمایند به اصلاحاتى كه به تشخیص رئیس مجلس خارج از موضوع است ترتیب اثر داده نمیشود و به قرائت آن اكتفا میشود.
● رئیس- این توضیحى ندارد كه همه خالصهجات را بدهند به مردم این ربطى به این لایحه ندارد و فقط به قرائت این قبیل پیشنهادات اكتفا میشود و دیگر توضیحى ندارد.
● حائریزاده- مربوط به این لایحه است اجازه بدهید من توضیح بدهم.
● رئیس- خیر مربوط نیست، شما میگوئید خالصهجات را ببخشند معلوم نیست به كى.
● حائریزاده- ما طرفدار ازدیاد خرده مالكین هستیم.
● رئیس- خرده مالكین نیست مدعى آبادى آنهایى هستند كه ثروتمندند و پولدار پیشنهاد دیگرى قرائت كنید (پیشنهاد آقاى یمین اسفندیارى به شرح زیر قرائت شد) پیشنهاد میكنم درآمد حاصله از املاك مذكور در این قانون از پرداخت هر نوع مالیات و عوارض معاف است.
● رئیس- این پیشنهاد هم قابل رأى نیست.
● یمین اسفندیارى- نه آقا پیشنهاد خرج نیست این پول باید به مصرف مؤسسات خیریه برسد (همهمه نمایندگان)
● رئیس- این پیشنهاد خرج است بنده رأى نمیگیرم- پیشنهاد دیگرى قرائت بفرمائید. (پیشنهاد آقاى مكى به شرح زیر قرائت شد)
ریاست محترم مجلس شورای ملى پیشنهاد مینمایم تبصره ذیل به لایحه املاك واگذارى اضافه شود: تبصره- املاكى كه از پول شهردارىها یا از بودجه وزارت راه آباد شده و همچنین املاكى كه متعلق به مردم است یا املاكى كه قبلاً خالصه بوده و به ملكیت شاه سابق در آمدهاست مشمول مقررات این قانون نخواهد بود
● رئیس- نمیشود به این پیشنهاد رأى گرفت.
● مكى- چطور نمیشود باید توضیح بدهم كه چطور از پول شهرداریها ساخته شده.
● رئیس- قابل رأى نیست توضیح بدهید ولى رأى گرفته نمیشود.
● مكى- ترور كه نباید كرد افكار را توى مجلس.
● رئیس- ترور چیست این حق را آئیننامه به بنده داده است شما حق توضیح هم ندارید اگر میخواهید نگذارم حرف هم بزنید.
● مكى- نگذارید. شما ترور میكنید، درست حرف بزنید، نمیخواهد كتكم بزنید…. وقتى حق حرف زدن از من سلب شود من هم میروم بیرون.
● رئیس- حق توضیح ندارید ترور یعنى چه من بشما اخطار خواهم كرد
● مكى- دو میلیون اخطار كنید بگویید مرا هم اخراج كنند، خوب مشروطه را شما حفظ كردید (در این موقع آقاى مكى با حالت عصبانیت از تالار جلسه خارج شدند
● رئیس- پیشنهاد دیگرى قرائت كنید. (پیشنهاد آقاى قبادیان به شرح زیر خوانده شد) ریاست محترم مجلس شوراى ملى پیشنهاد میكنم دادگاه تجدید نظر مكلف است از این تاریخ تا سه ماه تكلیف املاك واگذارى مردم را روشن نماید.
● رئیس- آقاى وزیر دارایى.
● وزیر دارایى- بنده خیال میكردم كه دیگر این لایحه این قدر پیشنهاد نداشته باشد ولى حالا مىبینم كه این قدر پیشنهاداتى میدهند كه اصلاً مربوط باین لایحه نیست. اعلیحضرت همایون شاهنشاهى املاكى را داده بودند به دولت كه خرج خیرات و مبرات بشود در ظرف این هشت سال دیده شد این املاك را میبرند میخوردند حالا شما میفرمایید كه پولى را كنار بگذارند و یك عده طلبكار براى اعلیحضرت درست كنیم كه بروند دم خانه اعلیحضرت
و اعلیحضرت هم از خودشان یك چیزى بدهند. اگر این پیشنهادى كه شما دادید تصویب بشود بنده هم هوس میكنم از حسن نیت اعلیحضرت همایونى سوء استفاده میكنم میروم یك كاغذى مینویسم یك پولى میگیرم (یمین اسفندیارى- این طور نیست این خلط مبحث است) یك اشخاصى مطابق قانون حق داشتند عرضحال بدهند حتى قانون گذشته بود اگر پول ندارند از اینها پول تمبر هم نگیرند این ارفاقات هم بهشان شده ۸ سال از این مقدمه گذشته است آن كسى كه حق داشته تا به حال عرضحال داده است این صحیح نیست كه ما یك عده طلبكار پیدا بكنیم كه اینها بروند از اعلیحضرت همایونى پول بگیرند (یمین اسفندیارى- این چه حرفى است اگر سند داشته باشد) اگر سند داشت در ظرف این هشت سال مطالبه میكرد و عرضحال داد بود. (یمین اسفندیارى- پول نداشته، كسى توجه به كارش نكرده) (همهمه نمایندگان- زنگ رئیس) ماده اول لایحه میگوید كه محاكم براى قطع دعوى هستند نه احقاق حق این در تمام حقوق دنیا هست. اینها یك مقرراتى دارد در یك مدت معینى باید عرضحال بدهد در یك مدت معینى باید استیناف بدهد. یك مدت معینى مرور زمان دارد. چه جهت دارد میگویند اگر كسى طلبى داشت اگر مثلاً در ظرف سه سال مطالبه نكرد حق مطالبه ندارد. اینها تمام روى یك اصول و قوانین وضع شده. كسى كه هشت سال تمام وقت داشته و عرضحال نداده از حق خودش نخواسته استفاده بكند یا بفرمایش آقا نتوانسته استفاده بكند. مطابق تمام قوانین دنیا دیگر امروز حق مطالبه ندارد. اگر این پیشنهاد آقا تصویب بشود ایجاد اشكال خواهد شد این است كه بنده خواهش میكنم پس بگیرید.
● رئیس- آقاى یمین اسفندیارى پس میگیرید یا رأى بگیرم؟
● یمین اسفندیارى- پس نمیگیرم من وظیفه خودم را انجام میدهم آقایان میخواهند رأى بدهند میخواهند رأى ندهند. رأى بگیرید.
● رئیس- رأى گرفته میشود بپیشنهاد آقاى یمین اسفندیارى آقایان موافقین قیام كنند (عدهاى قیام كردند) قابل توجه نشد پیشنهاد دیگرى قرائت میشود. (پیشنهاد آقاى حائرىزاده به شرح زیر قرائت شد)
ماده واحده- املاك واگذارى به طریق خالصهجات زمان ناصرى و مظفرى باشخاصى كه داوطلب آبادى و پرداخت عایدات فعلى باشند داده شود تا عایدات دولت محفوظ بوده از خرابى املاك جلوگیرى بشود ماده فوق را به جاى تبصره به كمیسیون دادگسترى پیشنهاد مینمایم.
● رئیس- آقاى حائرىزاده وارد نیست اما حالا توضیحتان را بدهید.
● حائرىزاده- این سیستم حرفهایى كه در مجلس داریم ما میزنیم نه مجراى تاریخ را عوض میكند نه حقایق را تغییر میدهد. اعلیحضرت سابق زمانى كه وزارت جنگ را داشت اعلانى در روزنامهها كرد كه من استطاعت پرداخت این بلیطهاى همت عالى را ندارم براى من نفرستید و بدیهى است كه ایشان تجارت و كار دیگرى كه غیر از آن مقام فرماندهى كل قوا و سلطنتى كه بعد بهشان داده شد نداشتند. یك املاكى یا اشخاصى یاغى شدند یا اشخاصى را به یك بهانهاى گرفتند حبس كردند كشتند به یك شق مختلفى به دست شاه سابق رسید كه موقعى كه شاه سابق مسافر خارج ایران شد ۶۰ میلیون كمتر بیشتر نقدینه در ایران ودر خارج چقدر بود بنده اطلاع ندارم این املاك هم بود با سایر خالصهجاتى كه زمان نادر تحصیل شده یا زمان قاجاریه تحصیل شده بود پیش من فرقى ندارد یك اموالى است كه صاحبانش كشته شدهاند یا نیستند یا در محاكم مشغول دعوا هستند یا به قول آقاى اسلامى بیچاره بودند گفتند موقوفالمطالبه باشد آنها در خانهشان آرام نشستند و اعتراضى هم نكردند یك املاكى نیست كه به دست این و آن داده شود كه بروند و حیف و میل كنند و خراب كنند آقایان هم كه نسبت به سازمان شاهنشاهى احساسات خوب دارند بنده هم كه كار خیر هر كس بكند مخالف نیستم ممكن است البته از بودجه مملكتى یك میلیون صد میلیون براى مریضخانه براى بنگاههایى كه فقرا و ایتام را نگهدارى میكنند تخصیص بدهد دولت مانعى ندارد این خالصهجات رژیمهاى ممالك مختلف هست رژیم مملكت ما یك رژیمى نیست كه اشخاص را سعى بكنیم مالكیت مهم پیدا نكنند و مالك مهم قهراً به مجاورین خودش ظلم و تعدى میكند بسایرین تعدى میكند آب ده را میبرد دهات مجاور را میخشكاند این املاكى كه به صورت خالصه هست یا این املاكى كه گیر این دولتها آمدهاست تجدید میشود یك رویهاى در زمان ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه اتخاذ شدهاست در این مملكت كه خالصهجات را آمدهاند با تأمین مال خالصه به اشخاص واگذار كردند گفتند این خالصهاى كه چند خروار جنس هزار تومان نقد دارد این را آقاى سزاوار عهدهدار میشود كه همه ساله بپردازد این ملك را به او واگذار كنیم برود آباد كند یك شاهى هم از عایدات مملكتى كسر نشدهاست دولت هم كه مالك و مدیر بدی است براى املاك دولتى كارى كه مربوط به خودش بودهاست صرفنظر كردهاست. حالا من این خالصهجات عمومى را پیشنهاد كردم گفتند مربوط به این موضوع نیست این هم یك قسمت از خالصهجات مملكتى است كه به اسم املاك واگذارى خوانده میشود، این را اگر بیایند به اشخاص واگذار كنند این منالى كه از این به دست میآید این را متعهد بشود یك كسى و بدهد مالیه. مالیه هم صرف كار خیر كند صرف خیرات و مبرات كند. یك وزیر مسئول خیرات و مبرات درست میشود وزیر فرهنگ و وزیر بهدارى ما لایق براى این كار هستند یك بنگاهى براى این كار ترتیب میدهند آن بحث دیگرى است ما این املاك را اگر بدهیم دست اشخاص كه قبول بكنند این عایداتى را كه فعلاً عاید دولت میشود خرجشان هم گردن خودشان ۱۸ میلیون عایدات ۹ میلیون خرجش هم از جیب مملكت بیرون نیامده و ۱۸ میلیون هم تأمین میشود كه این املاك را به اشخاص واگذار كنند هركس یكى دو تا مزرعهاى كه میتواند آباد كند آن عواید را به دولت بدهد دولت صرف امور خیریه كند سایر قسمتها براى آبادى مملكت مفید است آن پیشنهاد سابق من هم همین معنی را داشت و توضیح بیشتر با تنگى وقت مفید نمیدانم و معتقد هستم كه نظر خیرى اگر هست كه صرف خیرات بشود بهتر تأمین میشود.
● رئیس- آقاى حائرىزاده خودشان تصدیق میفرمایند كه اگر این پیشنهاد خوب هم باشد مربوط به این كار نیست و نمیشود رأى گرفت اگر عقیدهاى دارند طرحى جداگانه تنظیم كنند پیشنهاد دیگرى قرائت میشود. (پیشنهاد آقاى شریعتزاده به شرح زیر قرائت شد)
● تبصره ذیل را پیشنهاد میكنم كه بر ماده واحده اضافه شود.
● تبصره- خورده مالكینى كه نسبت به املاك مورد دعوى به موجب قانون مصوب خرداد ۱۳۲۱ اقامه دعوى نمودهاند میتوانند درظرف ۳ ماه از تاریخ اجراى این قانون به هیئتهاى مزبور در قانون مذكور شكایت نمایند.
● شریعتزاده- یك پیشنهاد دیگر هم هست آن را هم قرائت بفرمایید. (پیشنهاد دیگر آقاى شریعتزاده به شرح زیر قرائت شد)
پیشنهاد میكنم قسمت اول ماده واحده به طریق ذیل اصلاح شود
ماده واحده- مجلس شورای ملى تصویب میكند كه اعلیحضرت همایون شاهنشاهى املاك مزروعى و مستغلاتى را كه به موجب فرمان شاهنشاه فقید به استثناى اراضى كه در آنجاها كارخانه تأسیس شده و ساختمانهاى آنجا كه به موجب احكام دادگاههاى املاك واگذارى طبق قانون مصوب خرداد ۱۳۲۱ ملك اشخاص شناخته شده یا بعداً شناخته شود به موجب وقفنامه همایونى به نام موقوفه خاندان پهلوى صرف امور خیریه نمایند
● رئیس- آقاى شریعتزاده
● شریعتزاده- بنده امروز به علت سرماخوردگى نمیتوانم بلند حرف بزنم این است كه استدعا میكنم آقایان به عرایض من گوش بدهند زیرا كه نمیتوانم بلند حرف بزنم به نظر بنده اساساً این ماده واحده در كمیسیون قوانین دادگسترى به طوری كه شایسته بود مورد دقت واقع شد و توضیحاتى میدهم نشان میدهند كه مصلحت مملكت و مصلحت مجلس شورای ملى براى تعظیم و تجلیل از نیات پاك و عالى اعلیحضرت شاهنشاه محمدرضا شاه پهلوى و صرف این املاك به امور خیریه مقتضى این است كه آن طوری كه بنده پیشنهاد میكنم در مجلس شورای ملى تصویب شود. البته اینجا ناچار هستم اشاره بكنم به منطقى كه آقاى حائرىزاده گفتند و این صحیح نیست ایشان آن املاك را مانند خالصهجات تلقى كردند و حال این كه قوانین موجوده این عنوان را نفى مینماید زیرا اینها املاكى بوده به نام اعلیحضرت شاهنشاه فقید سند مالكیت صادر شده و اصول معتبر و جارى در این مملكت از حیث اعتبار سند مالكیت كه موجد مالكیت است و از حیث تصرفات مالكانه و همچنین از حیث قطعیت مندرجات اسناد رسمى و همچنین قانون مدنى یعنى ماده ۳۵ قانون مدنى كه تصرف مالكانه را دلیل مالكیت شمرده است سعى میكنم اصول موجود این املاك به ملكیت اعلیحضرت فقید بوده است از این نظر نمیتوان گفت كه این املاك مانند خالصهجات دولتى است و میتوان رفتارى كه با خالصهجات میشود كرد نسبت به آن كرد. توضیحاتى كه بنده میدهم این مطلب را تأیید میكند و این توضیحات راجع به همین پیشنهاد بنده است چنان كه عرض كردم اعلیحضرت فقید املاك مزروعى ومستغلات مورد این قانون را به موجب فرمان و صلح قطعى به اعلیحضرت شاهنشاه ما منتقل كرده با این شرط كه این املاك و عوایدش به امور خیریه مصرح در همان فرمان مصرف شود. بنابراین مالكیت اعلیحضرت نسبت به این املاك مسلم است عنوان انتقالى هم كه به دولت داده میشود صحیح نیست زیرا فرمان اعلیحضرت شاهنشاه محمدرضا شاه پهلوى حاكى از این است كه به دولت اجازه داد كه عواید این املاك را صرف امور خیریه كند. این یك نوع نمایندگى و فرمان اعلیحضرت شاهنشاهى تصریح به تمدید نیست. بنابراین اصلاً عنوانى كه در این گزارش است كه برمیگردد به اعلیحضرت این صحیح نیست زیرا مالكیت ایشان باقى است. حالا آمدیم فرض كنیم كه اگر یك كسى برخلاف نص فرمان بیاید بگوید این دلیل به ملكیت است این صحیح نیست زیرا طرف معاملات مستقیماً خود قوه مقننه نمیتواند باشد قوه مقننه مستقیماً معاملات بیع و فسخ و اقاله نمیتواند انجام دهد اگر مقصود اقاله آن معامله است در صورتی كه معاملهاى شده باشد بایستى اجازه بدهد كه دولت یعنى قوه مجریه طى اصول اقاله بكند. وقتى كه اقاله كرد به خودى خودش منتقل به اعلیحضرت میشود. این است كه بنده براى این كه آن مقصود حاصل بشود از نظر حقوقى اعتراض وارد بود همین مقصود را به این صورت پیشنهاد كردم كه مجلس شورای ملى تصویب كند املاكى را كه اعلیحضرت فقید به موجب فرمان به صلح قطعى به اعلیحضرت شاهنشاهى انتقال داده باشند با شرط این كه به مصرف امور خیریه برسد. اعلیحضرت شاهنشاه به نام موقوفات خاندان پهلوى وقف مؤبد بكنند بنابراین این پیشنهاد من هم از نظر حقوقى صحیح است و هم مقصود را تأمین میكند هیچ اشكالى ندارد.
● رئیس- آقاى وزیر دارایى
● وزیر دارایى- گمان میكنم كه یك اشتباهى اینجا آقاى شریعتزاده كرده باشند. در فرمان سابق كه اعلیحضرت همایونى صادر فرموده بودند این املاك به دولت انتقال داده شده رسماً به دولت كه در اینجا قید شدهاست ملاحظه بفرمایید آقاى شریعتزاده انتقال داده شدهاست كه در اینجا عوایدش را صرف یك مصارف معین بكنند و در آنجا اشتباه شده و حتى اجازه فروش دادهاند كه بتوانند به فروش برسانند این عبارت فرمان است بعد هم براى این كه در خود قانون قید دارد در این قانون دعاوى املاك در ماده ۱۹ و ۲۰ دولت نسبت به املاكی كه احكامى بر علیه افراد صادر میشود و عرضحال دادند سند مالكیتى كه به نام اعلیحضرت فقید بوده است به نام دولت باید سند صادر بشود و اشخاصى كه حكم بر لهشان صادر میشود باز قید كنند كه اسناد مالكیتى كه به نام اعلیحضرت فقید بوده باطل شده و سند به اسم آن محكوم له صادر میشود. پس تمام املاك به دولت واگذار شدهاست یك قسمت دیگر تذكر فرمودند كه قوه مقننه نمیتواند طرف دعوى باشد در اینجا هم قوه مقننه طرف دعوى نیست در آنجا دولت طرف دعوى است توجه بفرمایید چرا ما قانون آوردیم بمجلس؟ براى این كه قانون فروش خالصهجات و واگذارى خالصهجات تمام اینها مدت قانونیش منقضى شدهاست. این املاك مال ما شدهاست یعنى خالصه دولت شده به موجب فرمان اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوى منتهى نظر این بود كه به مصارف معین برسد حالا كه مطابق قانون میخواهیم این قانون را برگردانیم كه املاك خود دولت است سند به اسم دولت صادر شود مجوز قانونى میخواهیم مجوز قانونیش این بود كه مجلس به ما اجازه بدهد كه به خود اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوى برگردانیم. پس این طرحى كه ما تهیه كردیم همین اجازه مجلس است براى برگردانیدن به اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوى. یعنى نظر شخصى خود اعلیحضرت همایونى بر این بوده است كه حتماً در متن قانون قید شود كه منظور از این برگشت املاك به منظور استفاده شخصى نیست براى وقف كردن و خرج خیرات و مبرات است. این است كه عین این عبارت را در قانون ذكر كردیم كه موجب سوء تفاهمى در آتیه نشود.
● رئیس- رأى گرفته میشود بپیشنهاد آقاى شریعتزاده آقایانی كه موافقند قیام كنند (عده كمى برخاستند) قابل توجه نشد آخرین پیشنهاد قرائت میشود (پیشنهاد دیگر آقاى شریعتزاده به شرح زیر قرائت شد)
تبصره- خورده مالكینى كه نسبت به املاك مورد دعوى طبق قانون مصوب خرداد ۱۳۲۱ اقامه دعوى كرده بودند میتوانند در ظرف ۳ ماه از تاریخ اجراى این قانون به هیئتهاى مذكوره در قانون مزبور مراجعه نمایند
● رئیس- آقاى شریعتزاده.
● شریعتزاده- عرض كنم كه بنده آقاى وزیر دارایى توجه بفرمایید بنده باز استدعا میكنم به این عرض بنده توجه بفرمایید چون این پیشنهاد بنده اگر از طرف دولت و مجلس شوراى ملى قبول شود از دو جهت مصاب است. یكى این كه پیروى از نیات اعلیحضرت شاهنشاه زیرا در فرمان… آقاى امامى بنده استدعا میكنم كه اجازه بفرمایید آقاى نخست وزیر هم توجه بفرمایند اعلیحضرت شاهنشاه در فرمان تصریح فرمودهاند علىرغم شئونى كه بنده راجع به مالكیت ایشان عرض كردم در فرمانشان تصریح كردهاند مردمى كه مدعى غبنى هستند باید دعوى آنها مورد دقت و استناد قرار گیرد. بنابراین اگر این پیشنهاد بنده قبول بشود پیروى از همان نیت مقدس اعلیحضرت شاهنشاه است و همان نیت اعلیحضرت در قانون مصوب خرداد ۱۳۲۱ با صریحترین وجهى تأئید شده و مدت شش ماه تمدید شده كه اشخاصى كه شكایت دارند طرح بكنند یك قدرى باید توجه منصفانه در این كار بكنید كه وقتى من مینویسم اینها كى هستند؟ اینها اشخاصى هستند كه یك جریب دو جریب و پنج جریب زمین در نقاط مختلفه مازندران داشتهاند و هیچ متوجه نیستند و صلاحیت و رشد در آنها نیست و توجه نكردند در این مدت به علاوه جناب آقاى وزیر دارایى توجه بفرمایند خود دولت هم عملى كرده است اینها را بیشتر اطمینان داده است یعنى به موجب اعلامیهها دستور داده است كه به این خورده مالكین تعرض نكنند. با این اعتماد، این مردم منتظر نشستهاند و منتظرند كه عدالت نسبت به آنها اجرا بشود. اما این حس را نكردند كه اجراى عدالت بدون فعالیت خودشان ممكن نیست. فهم این را هم نداشتهاند و اقامه دعوى نكردهاند وقتى ملتفت شدند كه مدت منقضى شده. حالا پیشنهاد بنده این است كه به پیروى از نیات اعلیحضرت شاهنشاه كه تصویب فرمودند این مردم دعوى غبنشان مورد رسیدگى واقع شود سه ماه مهلت دادن به این خورده مالكین كه اگر شكایتى دارند به همان محكمهاى كه طبق نظر اعلیحضرت تصویب شدهاست رجوع شود این به جایى برنمیخورد و منافاتى با توجه شاهانه به مؤسساتى كه مأمور اداره املاك هستند ندارد. اگر آنها رجوع كردند و احقاق شد كه چه بهتر و الّا خود اعلیحضرت هم توجه خواهند فرمود كه نسبت به آنها توجه شود و این خورده مالكین از عواطف اعلیحضرت برخوردار شوند.
● رئیس- آقاى سزاوار.
● سزاوار- به نظر بنده اگر آقاى شریعتزاده توجه بفرمایند به توضیحات آقاى اسلامى و آقاى وزیر دارایى مطلب حل میشود و دیگر لازم نمیشود كه تجدید مطلع بشود. زیرا اگر به این صورتى كه ایشان پیشنهاد كردند ما رأى بدهیم ما ماده واحدهاى را به آن صورت كه دولت آورده تصویب نمیكنیم بلكه یك دعوایى براى دربار شاهنشاهى ایجاد میكنیم كه دو مرتبه اصلاً اجازه میدهیم خورده مالكین بیایند و بروند و دعوى كنند. آن وقت دو مرتبه مواجه با این میشویم كه املاك منتقل شود به دربار شاهنشاهى و در آنجا وكلایى تهیه بشوند براى جواب دادن به این دعاوى و به نظر بنده این مصلحت نیست بلكه راه حل قضیه آن است كه جناب آقاى رفیع فرمودند انشاءالله به عرض اعلیحضرت همایونى كه رساندند ایشان توجه میفرمایند و موضوع حل میشود (رأى- رأى)
● یمین اسفندیارى- اجازه میفرمایید؟
● رئیس- اگر قرار باشد كه مخالفى صحبت بكند اول باید آقاى كشاورز صدر صحبت بكند. آقاى كشاورز صدر.
● یمین اسفندیاری- آقاى كشاورز صدر از مازندران اطلاعى ندارند.
● كشاورز صدر- دو مرتبه در این موضوع اجازه دادند و صحبت كردهاند اصلاً موضوع خرده مالكى در بین نیست (یمین- هست) اینها كجا هستند؟ به جز این كه اینها را میسازند (اسلامى- مالك گنده میسازند) سه ماه دیگر هم كه اجازه بدهید باز میگویند اجازه بدهید دو مرتبه اجازه داده شدهاست (اسلامى- مالك گنده بودنه خورده مالك) زیاد داد نكن فرض كردم كه دو شش ماه اجازه دادهاند اگر كسى بوده است آمدهاست عرضحال داده است و حقش را گرفتهاست و اگر اتفاقاً یك نفر دو نفر هم باقى مانده باشد دیگران از خارج حق آنها را بردهاند و جزء تحدید حدودى كه كردهاند به مردم خرده مالك مربوط نیست و این تزلزل قانون است و همان طور كه آقاى وزیر دارایى فرمودند قانون براى فصل خصومت است نه احقاق حق و اگر این كار را بكنید یك راهى باز كردهاید كه یك عده خرده مالكین بیایند و دعوى بكنند و املاك را ببرند.
● رئیس- رأى گرفته میشود به پیشنهاد آقاى شریعتزاده آقایانى كه موافقند قیام كنند (بعضى بر خاستند) قابل توجه نشد بر طبق ماده ۱۵۱ نظامنامه با ورقه باید رأى گرفت. آقایان موافقین ورقه سفید میدهند. عده حاضر شصت و سه نفر است. (در این موقع اخذ رأى با ورقه به عمل آمد و نتیجه به قرار زیر اعلام گردید)
● رئیس- از ۸۱ رأى ۷۶ رأى موافق دو رأى مخالف یك رأى موافق مشروط و یك رأى سفید بىامضا یعنى ممتنع است بنابراین تصویب شد.
● اسامى موافقین- آقایان: برزین. عباسى. منصف. هاشم وكیل. نبوى. حاذقى. پالیزى. نورالدین امامى. محمدعلى دادور. محمود محمود. محسن گنابادى. موسوى. قوامى. اخوان. ملكپور. تولیت. سالار بهزادى. اسلامى. على وكیلى گرگانى. وثوق. دكتر ملكى. ابوالفتح دولتشاهى. گنجه. عسگر. صاحبجمع. ملك مدنى. لیقوانى. اسكندرى. دكتر عبده. ایلخان. دكتر مجتهدى. شریعتزاده. محمدعلى مسعودى. ضیاء ابراهیمى. صاحب دیوانى. محمد هراتى. ابوالحسن رضوى. آصف. نواب. دكتر متین دفترى. عزیز اعظم زنگنه. صادقى. عزتالله بیات. دكتر آشتیانى. رفیع. صفوى. دكتر طبا. محمد ذوالفقارى. معینزاده. دهقان. عامرى. رستم گیو. سلطانى لاهوتى. نیكپى. تقىزاده. احمد فرامرزى. بهبهانى. امیرتیمور. بوداغیان. دكتر معظمى. آشتیانىزاده. مكرم. ناصر ذوالفقارى. شهاب خسروانى. ابراهیم افخمى. ابوالقاسم امینى. سزاوار. باتمانقلیج. كشاورز صدر. ابوالقاسم بهبهانى. كهبد. كامل ماكویى. مشایخى. دكتر فلسفى. یمین اسفندیارى.
مخالفین: حائرىزاده- مكى.
موافق مشروط: قبادیان.
ورقه سفید یك برگ.
● حائرىزاده- عده حاضر در مركز طبق این تابلو ۷۳ نفر است ولى ۷۶ نفر رأى موافق دادهاند این زاید بر حد نصاب است.
● رئیس- رأى با قیام و قعود نبوده با ورقه بوده و یك عده از آقایانی كه در مركز هستند و مرخصى دارند آمدهاند.
● حائرىزاده- پس آراء سابق درست نبوده.
◀ جلسه: ۱۸۹ صورت مشروح مذاکرات جلسه روز سهشنبه ۲۱ تیر ماه ۱۳۲۸
● رئیس- آقاى مكى.
● مكى- بنده چون: اعتراضم راجع به صورت مجلس دیروز است و یك مقدارى راجع به طرز رفتار و اداره مجلس و اخطارى است كه نسبت به خود بنده اگر جناب آقاى رئیس عصبانى نمیشوند اجازه بدهند صحبتى بكنم و اگر هم نمیخواهید صحبتى بشود رأى بگیرند و بنده را اخراج كنند تا موجب افتخار بنده بشود و سند افتخار بنده را ملت ایران امضاء كرده باشد.
● رئیس- هر وقت مطابق آئیننامه صحبت و اعتراضى داشته باشید بنده اجازه خواهم داد حالا هم اگر صحبتى دارید میتوانید نطق قبل از دستور بفرمایید
● مكى- الان بنده عرایضى دارم.
● رئیس- حالا قبل از دستور میتوانید ثبت نام كنید.
● مكى- بنده به صورت جلسه دیروز اعتراض دارم.
● رئیس- وقتى رسید به دستتان قرائت كردید اگر چیزى داشت صحبت كنید چون صورت مجلس منتشر نشدهاست.
◀ توضیحات و مآخذ:
1- – منبع مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی از سایت الکترونیکی « کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی» است
2- حسین مکی – « تاریخ بیست ساله ایران – جلد هفتم – نشر ناشر – 1362 – صص – 130 – 129